Een stukje mini-geschiedenis op de revers
Amerikaanse 'speldmode' waaide
over naar Damster Dodge-dealer
Door Egbert Zijlema, oud-Damster
appingedam — In het hart van een gestyleerde adelaarsvleugel of wing, op een blauw 'schild' in een zwarte cirkelrand de merken: D.A.M. en DODGE, de witte kern van de cirkel gevuld met een hexagram of de zespuntige Ster van David. De drie centimeter brede speld die aan deze beschrijving voldoet, moet in de jaren dertig van de vorige eeuw in het knoopsgat van de overall zijn gedragen door DAM-personeel dat betrokken was bij de verkoop en/of het onderhoud van Dodge personenauto's, het merk dat de DAM in die jaren verkocht.
Het dragen van zo'n speld was in de jonge Amerikaanse auto-industrie een typisch 'modeverschijnsel' en het was klaarblijkelijk overgewaaid naar onze contreien. Doordat onlangs zo'n speld is teruggevonden, komt een bijna vergeten stukje Damster mini-geschiedenis tot leven.
Bij de eerste kennismaking met een foto van deze revers- of knoopsgatspeld schrok ik behoorlijk. Het was een door de toenmalige eigenaar nogal fors opgeblazen vergroting en onder invloed daarvan waren de kleurnuances zo goed als verdwenen, waardoor het geheel er nogal grijs en grauw uitzag. Alsof de speld wegens gebrek aan materialen was vervaardigd van goedkoop gietzijzer. Combineer dat met de aanwezigheid van de gehate Jodenster en de ergste gedachten spoken door je hoofd.
Een 'speld' voor in het knoopsgat
De 'speld', die verzamelaar Arnold Beekman wist te bemachtigen op Marktplaats.nl is in de ware zin van het woord geen speld. Er zit aan de achterkant veiligheidsspeld noch steker. De DAM-speld is een insigne bedoeld om in het knoopsgat van de revers te dragen. In plaats van speld of steker heeft het ding aan de achterkant een verend plaatje. Nadat je dat door het knoopsgat hebt gestoken klap je het om. Door het inwendige veertje blijft het zitten en kun je de speld niet gemakkelijk verliezen.
De speld – hiernaast voor de duidelijkheid vergroot afgebeeld – is in werkelijkheid drie centimeter breed en dertien millimeter hoog, zo schreef de eigenaar mij desgevraagd. Hij was zo vriendelijk me niet alleen een afbeelding van de voorkant te sturen, maar ook van de achterkant, zodat we kunnen zien hoe een knoopsgat- of reversspeld mechanisch in elkaar zit. Het mechaniek wordt nog steeds toegepast bij spelden die je niet graag verliest, zoals bijvoorbeeld de herinneringsspeld voor een trouw en langjarig lidmaatschap van een muziekkorps. Goedkope hebbedingetjes daarentegen, zoals reclamespeldjes, zijn doorgaans uitgerust met een geribbelde steker.
Copyright © beide afbeeldingen: Arnold Beekman
De toenmalige eigenaar had de speld gevonden in een la. Hij herinnerde zich dat-ie afkomstig moest zijn "van een oom in Groningen" maar had er verder niks mee: "het ding lag alleen maar een beetje heen en weer te schuiven als de la open en dicht ging." Daarom besloot hij de speld te koop te zetten op Marktplaats.nl. Hij werd totaal verrast door de grote belangstelling en ging alsnog op zoek naar meer informatie over de DAM.
Zo kwam hij terecht bij mijn artikel De oranjerode bussen van de DAM. Ten onrechte dacht hij dat ik, de vermeende expert, 'alles' zou weten over het voormalige bus- en garagebedrijf. Ik moest hem teleurstellen. Sterker nog, ik had de speld nooit eerder gezien. Maar ik raakte wel onmiddellijk geïnteres-seerd in de mogelijk aan zo'n zeldzame speld verbonden geschiedenis.
Hexagram
Misleid door de 'jodenster' in het hart van de speld stuurde ik de foto in eerste instantie naar het Joods Historisch Museum. Daar kenden ze de speld niet. Dat is niet zo vreemd, want – zo legde iemand van het museum me uit – het hexagram of de zespuntige ster is geen exclusief Joods symbool. Ook de Vrijmetselarij kent en gebruikt het. Vrijwel tegelijkertijd kreeg ik een berichtje van DAM-kenner Gerard Scheltens, die na een kortstondige schrikreactie al gauw tot de conclusie kwam dat de speld niet uit de bezettingstijd kón zijn. Alles wat Engels-Amerikaans was in die donkere jaren was verboden, dus ongetwijfeld ook het dragen van een speld met de merknaam van een Amerikaanse auto erop. De speld moest uit de jaren dertig zijn, de periode waarin de DAM haar bustrucks bij Dodge1 kocht en dus personenauto's van dat merk in de showroom had staan.
Intussen had de man in wiens nachtkastje de speld zo lange tijd heen en weer was geschoven, het 'kleinood' verkocht aan de verzamelaar Arnold Beekman. Als kenner bevestigde deze dat de speld inderdaad uit de jaren dertig afkomstig is. Maar de vraag bleef waarvoor dergelijke spelden zo'n tachtig jaar geleden hadden gediend, waarom ze toen werden gedragen en door wie? Een vluchtig onderzoek op internet leverde wat die vragen betreft aanvankelijk niets op, reden waarom ik de zaak even liet rusten. Trix Dijkhuis uit Appingedam – evenals ik hevig geïnteresseerd in het Damster verleden – bleef ondertussen stug doorzoeken en vond op de informatieve website van Ellis Hillinger2 een sterk op de DAM-speld lijkende Dodge-wing, een uitsnede uit de foto hieronder.
Automerken-'heraldiek'
De wing, die Dodge in de jaren dertig van de vorige eeuw gebruikte als bedrijfslogo, hier uitgevoerd als motorkapversiering.
Foto uit de collectie van Ellis Hillinger
"Een verkenning van de heraldiek in de auto-industrie." Dat is de titel van de website van Ellis Hillinger. Het doet nogal gekunsteld aan, want in Europa wordt de heraldiek of wapenkunde toch vooral geassocieerd met de bestudering van overheids- en familiewapens. Automerken vallen er niet onder, alhoewel er soms onvermoede verbanden kunnen liggen. Zo zou de in 1858 ontworpen Peugeot-leeuw afgeleid zijn van het wapen van Montbéliard, de Franse regio waar de Peugeot-familie vandaan komt. Maar dat terzijde.
Op Ellis' website is in de rubriek Dodge een wing te vinden, die sterk lijkt op de DAM-speld. Alleen is de kleur van het 'schild' niet blauw maar goudgeel. En uiteraard staat de naam van het Damster garagebedrijf er niet bij op. In de zwarte cirkel staat de tekst dodge brothers en in het witte hart treffen we weer de zespuntige ster aan. Direct nadat Trix me hiervan op de hoogte had gebracht heb ik de foto van de speld naar Ellis Hillinger gestuurd. Ik kreeg vrijwel per omgaand antwoord. Hij noemde het een fascinerende vondst. "Aannemende dat het een reversspeld is, veronderstel ik dat-ie gedragen is door verkopers en managers, want dat is/was althans de traditie in de Verenigde Staten", zo schreef Ellis. Bij zijn e-mail zat tevens deze door hem zelfgemaakte foto van een grotere uitvoering van de wing, gemonteerd op een motorkap.
"Wilde de DAM haar verkoopafdeling misschien op Amerikaanse leest schoeien?", vraagt Ellis zich af. Zou kunnen, maar ik denk toch eerder dat het een reclamestunt is geweest van de toenmalige Nederlandse Dodge-importeur en dat die het logo of de merknaam van de betrokken dealer in de zwarte ring liet vermelden. Overigens lijkt het me dat het dragen van de speld "door verkopers en managers" toch vooral slaat op de Amerikaanse situatie met (toen al) grote dealer-bedrijven. Voor de DAM-garage lijkt het dragen van de speld door de service-monteurs een logischer optie, want op een groot aantal managers en verkopers zal het jonge DAM in die tijd waarschijnlijk niet hebben kunnen bogen. Trouwens, in Amerika droegen wel degelijk ook de monteurs zulke spelden, zoals blijkt uit de afbeelding bij deze alinea. Het is een knoopsgatspeld die omstreeks 1934 in de garage van een Pontiac-dealer werd gedragen en waarop duidelijk de functie van de drager staat: service-monteur.
Tweemaal Δodge?
Het hexagram of de Davidsster in het hart van het Dodge-embleem blijft natuurlijk een intrigerend fenomeen. Er werd en wordt druk over gespeculeerd, bijvoorbeeld in het discussieforum op de website van de Dodge Brothers Club3. Voorzover is na te gaan waren de broers John Francis Dodge (1864-1920) en Horace Elgin Dodge (1868-1920) niet van Joodse afkomst. Ook waren ze niet bij een Vrijmetselaars-loge aangesloten. De meest logische verklaring voor het ontstaan van het symbool op de toenmalige emblemata van het merk is dat het om twee inelkaargevlochten hoofdletters Delta (Δ) gaat, de D uit het Griekse alfabet dus. Die Griekse D's staan dus gewoon voor tweemaal Dodge, ofwel: "DODGE BROTHERS". Het antwoord op de vraag waarom het hexagram in 1938 – achttien jaar na de dood van de oprichters – uit het Dodge-logo verdween, ligt dus tamelijk voor de hand. Het bedrijf moet de discussies (en de talrijke vragen?) over de betekenis van een symbool, dat de meeste mensen nu eenmaal niet gemakkelijk zullen hebben herkend als twee dezelfde hoofdletters uit een vreemd alfabet, gewoon spuugzat zijn geweest.
Vragen over de DAM-variant
Het 'grote geheim' van de Dodge-speld lijkt dan te zijn opgelost, maar over de DAM-variant zijn nog wel enkele vragen te bedenken. Bijvoorbeeld waarom het centrale schild blauw is. Was dat eenvoudigweg de voorkeur van de Nederlandse Dodge-importeur of was een speld met een dealernaam erop ondergeschikt aan eentje waarop de tekst "DODGE BROTHERS" stond en werd die dus, heraldisch gezien, gedegradeerd van or (goud) naar azuur?
En ten slotte natuurlijk de vraag waarom alles draait: wie bij de DAM hebben de speld gedragen? De service-monteurs? De directeur misschien, zodra zich een klant in de showroom meldde? Het zou interessant zijn om te weten. Dus als er Damsters en/of oud-Damsters zijn, die zich uit hun oude foto-collecties plaatjes van familieleden, vrienden en/of kennissen herinneren met iets wat lijkt op de hier beschreven speld in het knoopsgat, laat ze hun schoenendozen dan nog eens omkeren om die foto's terug te vinden. Als de speld er herkenbaar opstaat, wil ik de desbetreffende foto met alle plezier publiceren als illustratie bij dit artikel.
DANK:
Veel dank ben ik verschuldigd aan:
• Ellis Hillinger, die niet alleen op zijn website veel informatie biedt over wat hij "de heraldiek van de auto-industrie" noemt, maar zich ook bij herhaling bereid toonde om mijn vragen te beantwoorden. Hem bedank ik hieronder uiteraard ook even in het Engels.
• Arnold Beekman, de eigenaar van de Damster knoopsgatspeld. Van hem kreeg ik wezenlijke informatie over het uiterlijk en de grootte van de speld. Vergezeld van afbeeldingen van voor- en achterkant.
• Joods Historisch Museum. Bij het museum was de speld niet bekend, "maar het hexagram is dan ook niet exclusief-Joods."
COURTESY:
Thanks to Ellis Hillinger for his willingness to reply to (almost) all my questions, as well for allowing me to use a picture from his personal collection, showing an almost similar
Dodge wing mounted on a hood.
WEBSITES:
1 Uit de privécollectie van Gerard Scheltens: De 88, de beroemde trailer-bus van de DAM met een Dodge-truck als trekpaard, gefotografeerd op het Zuiderdiep in Groningen.
2 Ellis Hillinger: A Survey of Automotive Heraldry.
3 De Dodge Brothers Club stelt zich ten doel Dodge oldtimers uit de periode 1914-1938 te restaureren.
