damster kraant
www.damsterkraant.nl
Het in dit artikel beschreven bezoek van Sara Kirby-Nieweg aan Appingedam markeert weliswaar een gepaste afronding van de gebeurtenissen die het gevolg waren van haar oproep in Damster Kraant, het betekent natuurlijk niet dat u haar geen foto's en/of informatie meer kan sturen. U kunt Sara e-mailen via:
Sara Nieweg blij met informatie,
foto's en Damster hartelijkheid
Door Egbert Zijlema, oud-Damster
Sara Nieweg is er heel duidelijk over. Als Anny Maat niet op haar pad was gekomen, had haar eerder op deze website gepubliceerde oproep om foto's van haar omgekomen Joodse familieleden niet bijster veel opgeleverd. Ze is dolblij met het resultaat. Zelf zegt ze daarover: "Ik had niet kunnen verwachten dat mijn vraag om hulp zoveel resultaten zou opleveren. Het was als een kluwen wol, waarvan het begin zoek was, maar die zich – nadat het begin eenmaal was gevonden – langzamerhand ontrolde. Dat begin vond ik toen Anny Maat op de oproep in de Damster Kraant reageerde."
Tijdens haar recente bezoek aan Appingedam krijgt Sara Kirby-Nieweg (links) uit handen van Anny Maat een van de foto's die haar zoektocht heeft opgeleverd. De dames staan voor deze gelegenheid op een nostalgische plek, te weten: Sara's geboortehuis aan de Jukwerderweg (dat destijds huisnummer 6 droeg).
Foto (©): Tony Kirby.
appingedam — Sara Kirby-Nieweg uit Cambridge heeft haar zoektocht naar sporen van haar familie onlangs succesvol afgesloten met een bezoek van een week aan Appingedam. Tijdens dat verblijf in de Fivelstad ontmoette ze hartelijke Damsters en oud-Damsters, die zich de Niewegs nog wisten te herinneren.
Haar contactpersoon en "regisseur" was Anny Maat die haar hele leven al aan de Jukwerderweg woont, waar Sara in de bezettingsjaren werd geboren uit Joodse ouders. Anny spoorde niet alleen oud-buren van de Niewegs op, maar wist ook een oproep geplaatst te krijgen in het regio-nieuwsblad De Eemslander. Al met al hebben beide oproepen twaalf foto's opgeleverd, sommige met Sara's vader Meijer Nieweg, andere met haar tante en/of andere familieleden. Dat er nog zoveel foto's van de Niewegs zijn gevonden is op zichzelf niet zo vreemd, want zowel Meijer als diens zus Mietje (Sara's tante dus) speelden indertijd toneel.
Anny Maat nam, nadat ze Sara's oproep had gelezen, contact op met onder anderen Lammert Bos, die ook aan de Jukwerderweg heeft gewoond. Hij verzamelt allerlei informatie over Appingedam, waaronder papieren van Joodse families. Bovendien was Lammerts moeder in de zelfde jaren als Meijer Nieweg actief bij de zang- en toneelvereniging Harmonie. Zo kwam uit Lammerts archief de eerste foto boven water. Die was tijdens een uitstapje naar Schiermonnikoog genomen: vier dames arm in arm met Sara's vader.
Opa en oma
Die leuke foto fungeerde blijkbaar als aanmoediging, want Anny en Lammert, aldus Sara, "probeerden vervolgens zoveel mogelijk voor mij te weten te komen en zijn intensief bezig geweest nuttige gegevens voor mij te vinden en te kopiëren." Zo bracht Anny haar bijvoorbeeld in contact met Gerda en Jelle Datema, dochter en zoon van vroegere overburen van Sara's grootouders in de Nieuwstraat. Sara bezit een familiekiekje waarop de Datema's voorkomen, maar heeft al die jaren nooit geweten wie die mensen waren. Nadat het het contact eenmaal was gelegd, stuurde Gerda onmiddellijk drie foto's, waaronder een trouwfoto van Sara's tante Mietje waar ook haar nichtjes Hermi en Sophia van Hasselt op staan afgebeeld als bruidmeisjes. "Dat heb ik nooit geweten" zegt Sara voor wie dit een onbekende foto was. Uit het latere gesprek dat ze met Gerda en Jelle heeft gehad bleek dat dezen zich de grootouders van Sara nog goed herinneren. Ze kwamen er over de vloer en noemden hen opa en oma.
Een van de foto's, die Sara Nieweg kreeg: Meijer Nieweg bij het toneel. Hij zit rechts vooraan. Naast hem, eveneens zittend, Jurrie Kammenga, die destijds ook bij het toteel was en wiens zoon Sienus deze foto beschikbaar stelde. Helemaal rechts, staand, Meijers zuster Mietje.
Foto uit de collectie van Sienus Kammenga.
Er kwamen tal van leuke reacties, soms uit onverwachte hoek. Zo gaf een mevrouw van 97 jaar, die in de toneel- en zangvereniging Harmonie had gezeten, Anny een krantenartikel met foto's vergezeld van twee originele foto's, die ze mocht kopiëren. En een mevrouw van 86 uit Delfzijl wist te vertellen dat Sara's grootvader en vader geregeld bij hen op de boerderij kwamen om respectievelijk koeien te kopen en verzekeringen te verkopen. Een man bracht een foto van een namaakpoort in de Broerstraat waarop Sara's grootouders en Mietje staan en ook nog een foto van de poort met alleen twee wachters. Die poort was indertijd gebouwd door zijn grootvader voor de feestweek rond de trouwdag van Prinses Juliana en Prins Bernhard. Verder was er een foto van een mevrouw die het huis Nieuwstraat 19 bewoonde na het vertrek van Sara's grootouders. Een andere mevrouw maakte een kopie van een foto van het Damster Harmonie Orkest met (waarschijnlijk, helemaal zeker is het niet) Meijer Nieweg als een van de muzikanten.
Onder de indruk van zoveel resultaten besloot Sara een week naar Appingedam te komen om al haar contacten te bedanken. Anny maakte daartoe de nodige afspraken. Ook regelde die toestemming om Sara's geboortehuis aan de Jukwerderweg, de Joodse begraafplaats en de voormalige synagoge te bezichtigen. Lammert regelde een afspraak voor een bezoek aan het Museum Stad Appingedam.
Imponerend
Vooral het bezoek aan de voormalige synagoge aan de Broerstraat en het monument met de namen van de 78 Damster Joden die niet terugkwamen, was imponerend. In het gebouw (nu in gebruik als vrijgemaakte gereformeerde kerk) is een aantal Joods-religieuze elementen goed bewaard gebleven: de Ark, het plafond met de opgaande zon in het oosten en de blauwe sterrenhemel, de ondergaande maan boven de galerij waar vroeger de vrouwen zaten, en twee grote koperen kandelaars die op de bima stonden (een soort podium waar de rabbijn of voorzanger stond als hij uit de wetsrollen las).
Ook bezochten Sara en haar man het Museum Stad Appingedam. Ze werden er tweemaal gastvrij ontvangen door directeur Cynthia Heinen. In dat museum zijn enkele zaken bewaard gebleven die een belangrijke rol hebben gespeeld in de Damster Joodse gemeenschap: een bank uit de oude synagoge, een kleine koperen hangblaker die vroeger in de vrouwengalerij van de synagoge had gehangen en een geëmailleerd bakje uit de vroegere, in de Dijkstraat gevestigde slagerij van de Sleutelbergs.
Belangrijk voor Sara was het bezoek aan de Joodse begraafplaats onder begeleiding van René de Vries uit Delfzijl. Die beheert tevens een website, waarop Sara de graven kon vinden van haar voorouders die in Appingedam geboren waren: de Niewegs, de Bambergers en de Cohens. Sara: "Het was een ontroerende gebeurtenis om samen met de heer De Vries bij het graf van mijn overgrootouders Meijer Mozes Bamberger en Mietje Mereltje Cohen Kaddisj – het gebed voor de doden – te kunnen zeggen."
Sara Kirby-Nieweg en haar man Tony kijken terug op een "emotionele week met ontroerende momenten" in Appingedam. "Zonder de hulp en organisatie van Anny Maat en Lammert Bos had ik die niet kunnen meemaken", zo besluit Sara haar relaas.
